# Behandelwijzen bij resistente tuberculose
Resistente tuberculose vereist langdurige, intensievere behandeling dan gevoelige tuberculose. De keuze van medicijnen hangt af van welke resistentie aanwezig is en hoe ernstig die is. Hieronder staan de belangrijkste behandelgroepen zoals deze tegenwoordig worden toegepast.
Eerste generatie anti-tuberculosemiddelen
Deze middelen vormen de basis van veel behandelschema's, ook bij resistentie, hoewel hun werkzaamheid afhankelijk is van het resistentiepatroon.
**Rifampicine**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Rifampicine is een antibioticum dat in de bacteriële celwand inwerkt. Bij resistente tuberculose wordt het alleen gebruikt als gevoeligheid aangetoond is, of bij bepaalde vormen van resistentie. Het werkt door RNA-synthese in de mycobacterie te blokkeren. Bekende bijwerkingen zijn leverontsteking, uitslag en spijsverteringsproblemen. In zeldzame gevallen treden allergische reacties op.
**Isoniazide**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Isoniazide heeft effect op rustende en zich vermenigvuldigende bacteriën. Het werkt ook via inactivering van celwandcomponenten. Dit middel kan zenuwbeschadiging veroorzaken (vooral bij vitaminetekort), leveraantasting en huidreacties. Net als rifampicine wordt het bij resistente tuberculose alleen gebruikt als gevoeligheid vastgesteld is.
**Ethambutol**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Dit middel remt de aanmaak van bepaalde vetachtige stoffen in de bacteriële celwand. Het wordt minder vaak gebruikt bij zeer resistente vormen, maar blijft onderdeel van sommige schema's. Bekende bijwerkingen zijn zichtproblemen (vooral kleurzien), hoofdpijn en jicht. Het kan ook zenuwbeschadiging geven.
Tweede generatie anti-tuberculosemiddelen
Deze worden toegevoegd wanneer eerste generatie middelen niet werkzaam zijn of het resistentiepatroon dit vereist. Ze worden meestal gecombineerd met andere middelen.
**Fluorochinolonen (moxifloxacine, levofloxacine)**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Fluorochinolonen zijn breedwerkende antibiotica die DNA-gyrase in de bacterie remmen. Ze zijn een belangrijke pijler in de behandeling van resistente tuberculose, vooral in schema's voor middelmatig resistente vormen. Bijwerkingen zijn spijsverteringsproblemen, zenuwbeschadiging van voeten en benen (vooral bij langdurig gebruik), slapeloosheid en in zeldzame gevallen spierbreuk. Ook kunnen ze botontsteking veroorzaken, vooral bij jongeren.
**Bedaquiline**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Bedaquiline is een nieuwer middel dat ATP-synthase in de mycobacterie blokkeert. Dit onderbreekt de energiebevoorrading van de bacterie. Het wordt veel gebruikt in moderne schema's voor zeer resistente tuberculose. Bijwerkingen zijn hartritme-verstoringen (waarvoor bewaking nodig is), leveraantasting, gewrichtspijn en maagdarmaandoeningen. Het middel vraagt nauwkeurige controle van hartfunctie.
**Linezolid**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Linezolid remt eiwitproductie in de bacterie. Het is werkzaam tegen zeer resistente vormen en wordt met name gebruikt in langdurige schema's. Bijwerkingen zijn zenuwbeschadiging (vooral aan voeten en benen, soms blijvend), bloedceldalingen (vooral platelets en rode cellen), misselijkheid en buikpijn. Het vereist regelmatige controle van bloedwaarden wegens het risico op anemie. Omdat zenuwbeschadiging kan toenemen met langere innameduur, probeert men meestal de behandelingsduur te beperken.
**Clofazamine**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Clofazamine is een oud middel dat vooral gebruikt wordt in schema's voor zeer resistente tuberculose. Het werkt via oxidatieve stress in de bacterie. Het geeft rode tot bruine verkleuring van de huid, wat omkeerbaar maar sterk zichtbaar kan zijn. Verder veroorzaakt het buikpijn, misselijkheid en diarree, vooral in de eerste maanden. Het wordt veel trager opgenomen dan andere middelen.
**Delamanid**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Delamanid activeert mycobacteriën die weinig metabolisme hebben (niet-vermenigvuldigende bacteriën). Het wordt veel gebruikt in moderne korte schema's voor zeer resistente tuberculose. Bijwerkingen zijn hartritme-verstoringen (waarvoor controle belangrijk is), zenuwbeschadiging, hoofdpijn en spijsverteringsproblemen. Het vereist ook ECG-bewaking.
Onder-onderzoek en nog niet-standaard schema's
**Lipranoil/TB Alliance-middelen**
OnderzochtiPositieve resultaten in klinische studies, nog geen standaardbehandeling
Nieuwe middelen worden ontwikkeld die op verschillende punten in de bacteriële celbouw aangrijpen. Enkele daarvan bevinden zich in latere onderzoeksfasen. Het doel is om behandelingen korter te maken en bijwerkingen te verminderen. Deze zijn nog niet ruimschoots beschikbaar.
**Host-directed therapieën**
OnderzochtiPositieve resultaten in klinische studies, nog geen standaardbehandeling
Onderzoek loopt naar middelen die niet de bacterie zelf aanvallen, maar het immuunsysteem van de patiënt versterken. Dit kan gebeuren door ontstekingsmarkers te moduleren of bepaalde immuunroutes te versterken. Dit onderzoek staat nog in vroege fasen, maar kan toekomstig perspectief bieden.
**Nanodeeltjes en geavanceerde formulering**
ExperimenteeliLoopt in studieverband, de uitkomst is nog onbekend
Onderzoek naar antibioticastofjes ingebouwd in nanodeeltjes of speciaal verpakt zou betere penetratie in ontstoken longweefsel kunnen geven. Dit loopt vooral in laboratoria en diermodellen; klinische toepassing ligt nog ver weg.
Ondersteunende middelen
**Vitamine B6 (pyridoxine)**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Dit vitamine wordt gegeven ter voorkoming van zenuwbeschadiging veroorzaakt door isoniazide en fluorochinolonen. Het werkt als cofactor voor zenuwfunctie.
**Maagbescherming (protonpompremmer)**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Omdat langdurige anti-tuberculosemiddelen maagontsteking kunnen geven, wordt maagbescherming meestal meegenomen in het schema. Dit beschermt de maagwand.
Vormen van resistentie en schema-aanpassing
**Middelmatig resistente tuberculose (MDR-TB)**
Dit is tuberculose met resistentie tegen rifampicine en isoniazide. Standaardschema's combineren meestal fluorochinolonen met bedaquiline, linezolid of clofazamine, afhankelijk van beschikbaarheid en patiëntsituatie. De behandelingsduur bedraagt meestal 18–24 maanden.
**Zeer resistente tuberculose (XDR-TB)**
Dit is tuberculose met resistentie tegen rifampicine, isoniazide én fluorochinolonen. Moderne schema's gebruiken bedaquiline, delamanid, linezolid en clofazamine in combinatie. Sommige schema's zijn korter dan in het verleden (rond 18–20 maanden), dankzij betere medicijnkombinaties. Andere schema's zijn langer afhankelijk van het individu.
**Volledig resistente tuberculose (TDR-TB)**
Dit is tuberculose met resistentie tegen bijna alle standaardmiddelen. Behandeling is ingewikkelder en vereist combinatie van meerdere minder gebruikte middelen, soms in onderzoeks- of compassionategrondslagen.
Combinatie en duur van behandeling
Anti-tuberculosemiddelen worden altijd in combinatie gegeven om resistentie-ontwikkeling te voorkomen. Een typisch modern schema voor zeer resistente tuberculose kan bestaan uit 3–5 medicijnen tegelijk, gegeven in verschillende fasen. De intensieve fase (eerste 2–6 maanden, afhankelijk van schema) bevat meestal meerdere middelen. Een vervolgfase kan doorlopende combinatie inhouden tot het totale behandelschema compleet is.
Afbreking van medicijnen gebeurt geleidelijk en volgens vastgesteld schema, nooit op initiatief van de patiënt.
Bijzaken: TB/HIV en TB/diabetes
Patiënten met resistente tuberculose en HIV vereisen speciaal aandacht. Sommige anti-tuberculosemiddelen werken niet goed met hiv-medicijnen (antiretrovirale therapie). Bij combinatie van tuberculose en diabetes kunnen beide ziektes elkaar verslechteren en kunnen bepaalde behandelkeuzes beperkt zijn.
---
_Deze informatie vervangt nooit het oordeel van een arts. Bespreek je situatie altijd met je eigen behandelaar._