Een fase 1-, 2- of 3-studie is een stap in het proces waarmee een nieuwe behandeling wordt onderzocht voordat die breed beschikbaar komt. Fase 1 kijkt vooral naar veiligheid en dosering bij een kleine groep, fase 2 kijkt of de behandeling effect lijkt te hebben bij de ziekte in kwestie, en fase 3 vergelijkt de behandeling op grote schaal met de bestaande standaardzorg. Pas na een geslaagde fase 3 kan een middel goedgekeurd worden voor gebruik buiten onderzoeksverband.
De fases volgen op elkaar omdat elke stap een andere vraag beantwoordt. Fase 1 zegt iets over veiligheid bij een handjevol mensen, niet over werkzaamheid bij een grotere groep patiënten. Dat is precies waarom nieuws over een veelbelovende fase 1-studie met terughoudendheid gelezen mag worden: de kans dat een middel dat fase 1 doorstaat, uiteindelijk ook goedgekeurd wordt, is relatief klein. De meeste stoffen die in fase 1 starten, halen fase 3 niet.
Wat gebeurt er in fase 1
In fase 1 wordt een nieuwe behandeling voor het eerst bij mensen getest, vaak bij twintig tot honderd deelnemers. Onderzoekers kijken hier naar bijwerkingen, naar hoe het lichaam de stof verwerkt en naar welke dosis nog veilig is. Bij sommige ziektes, zoals bepaalde vormen van kanker, doen ook patiënten mee in plaats van gezonde vrijwilligers, omdat de stof te risicovol is om bij gezonde mensen te testen. Een positief signaal in fase 1 betekent dus vooral: de stof lijkt hanteerbaar genoeg om verder te onderzoeken, niet dat hij werkt.
Wat gebeurt er in fase 2
Fase 2 draait om de vraag of de behandeling daadwerkelijk effect heeft bij de aandoening waarvoor ze bedoeld is. Hier doen meestal enkele tientallen tot een paar honderd patiënten mee. Onderzoekers verzamelen eerste aanwijzingen over werkzaamheid en houden bijwerkingen nauwlettend in de gaten bij een grotere groep dan in fase 1. Deze fase geeft een indicatie, maar de aantallen zijn meestal nog te klein en de opzet vaak nog niet streng genoeg om harde conclusies te trekken. Wie meer wil weten over hoe zo'n studieopzet precies te beoordelen is, vindt daarover achtergrond in het artikel de behandelwijzen en hun bewijsniveau per ziekte.
Wat gebeurt er in fase 3
Fase 3 is de grootste en duurste fase, met vaak honderden tot duizenden deelnemers, verspreid over meerdere ziekenhuizen en soms meerdere landen. De nieuwe behandeling wordt hier vergeleken met de bestaande standaardbehandeling of met een placebo, meestal in een opzet waarbij niet bekend is wie welke behandeling krijgt. Deze vergelijking, gecombineerd met de grotere aantallen, maakt het mogelijk om met meer zekerheid te zeggen of een behandeling daadwerkelijk beter werkt en hoe de bijwerkingen zich verhouden tot het voordeel. Pas op basis van overtuigende fase 3-resultaten beoordelen toezichthouders zoals het Europees Geneesmiddelenbureau of een middel goedgekeurd wordt.
Waarom een fase 1-resultaat nog weinig zegt
Nieuwsberichten over onderzoek melden regelmatig een fase 1-studie met een hoopgevende uitkomst. Het is begrijpelijk dat zulk nieuws aandacht trekt, zeker voor wie zelf met een ziekte leeft waarvoor weinig behandelopties bestaan. Toch geldt: hoe eerder de fase, hoe kleiner de groep, hoe voorlopiger de conclusie. Een middel dat in fase 1 veilig blijkt, moet nog laten zien dat het werkt in fase 2, en dat het beter werkt dan wat er al is in fase 3. Onderzoekers wegen daarom pas na fase 3, en soms pas na langere vervolgstudies, of een behandeling de standaardzorg kan veranderen.
Hoe je deze kennis kunt gebruiken
Als je berichten leest over onderzoek naar een behandeling voor jouw ziekte, is het zinvol om te kijken in welke fase de studie zich bevindt. Dat plaatst de uitkomst meteen in perspectief, zonder dat het de waarde van het onderzoek ontkent. Codex vermeldt bij publicaties het bewijsniveau, zodat duidelijk is hoe stevig een uitkomst is onderbouwd. Wie precies wil weten waar die informatie vandaan komt en hoe die tot stand komt, leest dat na op de pagina over hoe Codex werkt. Voor vragen over wat wel en niet inbegrepen is bij het gebruik van Codex is er ook een overzicht met antwoorden op veelgestelde vragen.
Of een nieuw onderzoeksresultaat iets betekent voor de eigen situatie, is een vraag die het beste samen met de behandelend arts besproken wordt. Die kan de fase van het onderzoek, de onderzochte groep en de eigen situatie naast elkaar leggen.
Codex verzamelt per ziekte de behandelwijzen en het onderliggende onderzoek, inclusief de fase waarin studies zich bevinden, geheel gratis en zonder dat daarvoor een account nodig is. Wie een account aanmaakt, kan publicaties bewaren met een eigen aantekening erbij. Nieuwsgierig hoe dat eruitziet voor een specifieke ziekte? Een gratis account aanmaken kost een paar minuten.