# Behandelwijzen bij systemische sclerose
Behandeling van systemische sclerose richt zich op het remmen van de progressie en het verlichten van symptomen per getroffen orgaan. Omdat de ziekte zeer verscheiden kan verlopen en verschillende organen betreffen, wordt de aanpak meestal op maat toegesneden. De behandelingen die hier worden besproken, zijn gericht op het verminderen van fibrose, het stabiliseren van vaatfunctie en het voorkomen of verminderen van complicaties.
Vasculaire behandeling: Raynaud-fenomeen
**Calciumkanaalblokkers**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Deze medicijnen ontspannen de bloedvaten en verbeteren de doorbloeding van vingers en tenen. Ze werken door calciumkanalen in de spierweefselcellen van bloedvaten te blokkeren, waardoor samentrekking afneemt. Ze worden veel gebruikt als eerste keus bij Raynaud-aanvallen. Bekende bijwerkingen zijn hoofdpijn, duizeligheid en opzwelling van voeten en enkels.
**Fosfodiësterase-5-remmers (PDE-5-remmers)**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Deze stoffen verwijden bloedvaten door de stof cGMP in gang te zetten. Ze worden bij matige tot ernstige Raynaud-verschijnselen ingezet, vooral wanneer calciumkanaalblokkers onvoldoende effect hebben. Bijwerkingen omvatten hoofdpijn, spijsverteringsproblemen en pijnlijke erecties.
**Endotheline-receptorantagonisten**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Deze remmen de werking van endotheline, een stof die bloedvaten doet vernauwen. Ze worden ingedeeld naar welke receptortypen ze blokkeren (selectief of niet-selectief) en kunnen de bloeddrukverlaging en doorbloeding verbeteren. Bijwerkingen zijn onder meer vloeistofretentie, hoofdpijn en leverirritatie.
**Prostacyclines en treprostinil**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Deze werken als vervanger of nabootser van prostacycline, een lichaamseigen stof die bloedvaten ontspant en bloedplaatjes remt van samenballing. Ze verbeteren doorbloeding en kunnen gebruikt worden als inhalatie, infusie of oraal. Bijwerkingen hangen af van de toedieningsweg; inhalatie kan keelpijn geven, infusie vereist vaak een centraal ingebrachte katheter.
**Inhalatietreprostinil**
OnderzochtiPositieve resultaten in klinische studies, nog geen standaardbehandeling
Een geïnhaleerde vorm van treprostinil wordt momenteel onderzocht voor symptomatische Raynaud-aanvallen bij systemische sclerose. Early data duiden op tolerantie zonder ernstige bijwerkingen in korte proefperiodes.
**Nicotinamide (vitamine B3)**
OnderzochtiPositieve resultaten in klinische studies, nog geen standaardbehandeling
Recente onderzoeken suggereren dat nicotinamide-supplementatie kan helpen bij zowel primair als sclerodermie-gerelateerd Raynaud-fenomeen. De onderliggende mechanismen betreffen cellulaire energiehuishouding en inflammatieremming. Langetermijneffectiviteit en optimale dosering zijn nog in onderzoek.
Antifibrotische en antiinflammatoire behandeling
**Mycophenolaat (mycophenolzuur of -mofetil)**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Dit remt de groei van bepaalde witte bloedcellen die bij fibrose betrokken zijn. Veel gebruikt voor huid- en longbetrokkenheid. Het kan maag-darmklachten geven, wordt goed verdragen en is toegevoegd aan vele nationale richtlijnen. Bij stamceltransplantatie wordt het soms als vervolgbehandeling toegepast.
**Methotrexaat**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Een cytostaticum dat ontstekingscellen remt. Vooral ingezet bij huidaandoening in vroeg stadium en bij bepaalde vormen van spierontsteking. Bijwerkingen omvatten misselijkheid, beenmergsuppressie en leverirritatie.
**Abatacept**
OnderzochtiPositieve resultaten in klinische studies, nog geen standaardbehandeling
Dit geneesmiddel blokkeert T-celactivering door costimulatie te remmen. Systematische reviews geven aan dat abatacept bijdraagt aan remming van ontstekingsprocessen bij verschillende auto-immuunziekten, waaronder systemische sclerose. Het wordt vooral onderzocht in combinatie met andere middelen voor huidbetrokkenheid.
**Bosentan en andere endotheline-antagonisten**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Naast vasculaire effecten hebben endotheline-antagonisten mogelijk antifibrotische werking door het remmen van fibroblastgroei. Bosentan en andere in deze groep kunnen bij vroege huid- en longziekte worden toegepast.
**FGF/FGFR-signaalremmers**
OnderzochtiPositieve resultaten in klinische studies, nog geen standaardbehandeling
Groeigebonden signaalroutes, met name via FGF-receptor, spelen een rol in fibrose en ontstekingsreacties. Onderzoeken richten zich op hoe modulatie van deze paden zowel weefselomvorming als immuunfunctie kan beïnvloeden. Dit is nog voornamelijk experimenteel terrein.
Longbetrokkenheid
**Cyclofosafamide**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Een krachtig cytostaticum dat gebruikt wordt bij voortschrijdende interstitiële longziekte. Het kan fibroseprogressie vertragen en longfunctie beter behouden. Ernstige bijwerkingen zijn blaasontsteking, infertiliteit en longbeschadiging; intensief monitoren is essentieel.
**Mycophenolaat**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Steeds vaker gebruikt als alternatief voor cyclofosafamide, met een gunstiger bijwerkingsprofiel. Onderzoeken tonen gelijkwaardige effecten op longfunctie in bepaalde patiëntengroepen.
**Antifibrotische middelen (pirfenidone, nintedanib)**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Deze remmen specifieke fibrosemechanismen in longweefsel. Ze worden bij progressieve idiopathische longfibrose gebruikt en onderzoeken breiden hun toepassing in sclerodermie-geassocieerde longziekte uit. Bijwerkingen zijn maag-darmprobleem, fotogevoeligheid en leververanderingen.
**Exhaled nitric oxide-monitoring**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Dit is geen behandeling, maar wel een onderzoekstechniek om inflammatoire activiteit in de longen bij connectiefweefseleiziekten op te sporen. Verhoogde NO-waarden kunnen signaleren dat ontstekingsactiviteit toeneemt en aanpassing van therapie nodig kan zijn.
Nier- en renale crisubescherming
**ACE-inhibitoren**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Cruciale behandeling voor scleraderma niercrisis. Ze remmen het angiotensine-systeem en voorkomen vaatbeschadiging in de nier. Ze zijn levensreddend gebleken en worden gestart zodra nierbetrokkenheid wordt opgemerkt, ook zonder waarschijnlijke crisis. Bijwerkingen zijn onder meer drukdaling, chronische hoest en kaliumstijging.
Maag-darmontsteking en fibrose
**Protonpompremmers**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Onderdrukken zuurproductie van de maag. Veel systemische sclerose-patiënten hebben zuurreflux vanwege verminderde slokdarmbeweging; PPI's bieden bescherming tegen erosie. Langdurig gebruik kan vitamine B12- en magnesiumtekort geven.
**Prokinetische middelen**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Deze versterken maag-darmbeweging en helpen voeding vooruit te duwen wanneer de normale contracteringen zwak zijn. Ze worden gebruikt wanneer reflux en slokdarmtraagheid symptomen geven.
**Immunosuppressie bij gastrointestinale fibrose**
OnderzochtiPositieve resultaten in klinische studies, nog geen standaardbehandeling
Recente observaties suggereren dat mycophenolaat en andere antiinflammatoire middelen kunnen helpen progressie van GI-fibrose te vertragen. Het onderliggende mechanisme betreft remming van fibroblastactivatie en ontstekingscytokines.
Stamceltransplantatie
**Autologe stamceltransplantatie (ASCT)**
BewezeniOpgenomen in officiële richtlijnen, of goedgekeurd door EMA of FDA
Dit is een intensieve vorm van behandeling waarbij stamcellen uit het beenmerg van de patiënt worden verzameld, het immuunsysteem wordt uitgesloten ('geleegd') en vervolgens de stamcellen teruggebracht. Dit 'reset' het immuunsysteem. ASCT kan bij geschikte patiënten met vroeg stadium, actieve huid- en longziekte significant fibroseprogressie tegenhouden. Bijwerkingen kunnen ernstig zijn (infecies, beenmergbeschadiging, langetermijninfertiliteit). Na ASCT wordt vaak mycophenolaat gegeven om terugval te voorkomen.
Onderzoeks- en toekomstige richtingen
**CTX112 (CAR-T-celtherapie gericht op B-cellen)**
ExperimenteeliLoopt in studieverband, de uitkomst is nog onbekend
Dit gentherapieproduct werkt door B-lymfocyten selectief uit te schakelen die auto-antistoffen maken. Het wordt in fase 2-onderzoeken getest voor refractaire auto-immuunziekten, waaronder systemische sclerose.
**NKX019**
ExperimenteeliLoopt in studieverband, de uitkomst is nog onbekend
Een nieuw middel dat B-cellen aanpakt op een ander aanknopingspunt. Fase 1/2-studies onderzoeken veiligheid en werkzaamheid bij immuungemedieerde ziekten.
**Nerandomilast**
ExperimenteeliLoopt in studieverband, de uitkomst is nog onbekend
Dit middel richt zich op fosfodiestasen en ontstekingscascades. Het wordt thans onderzocht voor systemische sclerose op basis van eerdere aanwijzingen dat het weefselfibrose en vasculaire disfunctie kan beïnvloeden.
**Pyruvaat kinase M2-modulatie**
ExperimenteeliLoopt in studieverband, de uitkomst is nog onbekend
Recent onderzoek toont aan dat dit enzym verhoogd is in systemische sclerose en betrokken bij ziektepathogenese. Mogelijke therapeutische remmers van dit enzym zijn nog in preclinisch stadium, maar vormen een onderzoeksgebied dat nieuwe inzichten kan bieden.
---
_Deze informatie vervangt nooit het oordeel van een arts. Bespreek je situatie altijd met je eigen behandelaar._